काम — इच्छा, आनंद आणि समतुलन (वात्स्यायनाची दृष्टी)

कामसूत्रातला तिसरा पुरुषार्थ 'काम' म्हणजे फक्त शरीरसंबंध नाही — तो आहे सर्व इंद्रियांचा सुसंस्कृत आनंद. हे मुलांना आणि स्वतःला कसं समजावायचं?

Dr. Amol Rawjade 07 June 2026 9 min read

'काम' हा शब्द ऐकला की आजच्या समाजात लोक थबकतात, लाजतात किंवा गैरसमज करतात. पण वात्स्यायनाच्या व्याख्येनुसार — काम म्हणजे फक्त सेक्स नाही. काम म्हणजे डोळ्यांचा आनंद (सौंदर्य), कानांचा आनंद (संगीत), जिभेचा आनंद (रसास्वाद), त्वचेचा आनंद (स्पर्श) आणि नाकाचा आनंद (सुगंध) — मनासह. हे पाचही इंद्रिय जेव्हा एकत्र, सुसंस्कृत पद्धतीने आनंद घेतात — तेव्हा तो 'काम'.

"श्रोत्र-त्वक्-चक्षु-जिह्वा-घ्राणानां आत्मसंयुक्तेन मनसा अधिष्ठितानां स्वेषु स्वेषु विषयेषु आनुकूल्यतः प्रवृत्तिः कामः. — वात्स्यायन"

काम का महत्त्वाचा?

धर्म आणि अर्थ ह्या दोघांचा शेवट जर 'काम' (आनंद) मध्ये होत नसेल, तर आयुष्य कोरडं. वात्स्यायन म्हणतो — आनंद घेणं हेही एक कौशल्य आहे. आणि हे कौशल्य घराघरात शिकायचं असतं — दडवायचं नाही.

पालकांसाठी 'काम' — 4 अर्थ

स्वतःच्या जोडीदाराशी निकोप, सुंदर नातं.
मुलाला आनंद घेण्याची कला शिकवणं — कला, संगीत, निसर्ग.
Sex education — योग्य वयात, वैज्ञानिकपणे.
स्वतःच्या इच्छांचा आदर — guilt नाही.

मुलांना 'काम' कसा शिकवायचा?

Sex education हे आजच्या काळातलं सर्वात दुर्लक्षित विषय. मुलं 9-10 व्या वर्षीच Google, YouTube आणि friends कडून चुकीची माहिती घेतात. वात्स्यायन सांगतो — हे शिक्षण 'आचार्य' (शिक्षक) किंवा 'वडीलधाऱ्या व्यक्ती' कडून मिळायला हवं. आज तो 'वडीलधारा' म्हणजे — पालक.

वयानुसार बोलण्याचा क्रम

3–5 वर्षे: शरीराचे अवयव — खऱ्या नावाने. लाज नाही.
6–9 वर्षे: Good touch / bad touch. Private parts ची संकल्पना.
10–12 वर्षे: Puberty, period, body changes — आगाऊ बोला.
13+ वर्षे: Consent, relationships, pornography, social media.

5 गोष्टी टाळा

TV वर kissing scene आल्यावर channel बदलणं.
'हे आम्ही नाही बोलणार, मोठा झालास की कळेल.'
Period बद्दल कुजबुजणं, लपवणं.
जोडीदाराशी मुलासमोर romance नसणं — मूल healthy love बघत नाही.
Pornography बद्दल फक्त भीती, चर्चा नाही.

धर्म + अर्थ + काम — त्रिवेणी

वात्स्यायन स्पष्ट सांगतो — हे तिघं एकमेकांना पूरक. एकटा काम विनाशकारी (व्यभिचार, व्यसन). एकटा अर्थ कोरडा (पैसा पण आनंद नाही). एकटा धर्म कठोर (नियम पण रस नाही). तिघं एकत्र — संपूर्ण आयुष्य.

एक खरी गोष्ट — मीराचे बाबा

मीरा 11 वर्षांची. पहिल्यांदा period आल्यावर ती गोंधळून आईकडे गेली. आईने सांगितलं, 'बाबांना सांग, ते celebrate करायचे म्हणत होते.' मीरा संकोचली. बाबांनी मीराला hug दिला आणि म्हणाले — 'आज तू मोठी झालीस. हे शरीराचं natural काम. लाजायचं काही नाही.' घरात तिच्यासाठी एक छोटी party झाली. आज मीरा 17 वर्षांची आहे — आणि body, relationship, boundaries — सगळ्या topics वर मोकळेपणाने बाबांशी बोलते. हाच 'काम' चा खरा संस्कार.